Jolijn Bos

De relatie tussen mens en machine

‘You press the button, we do the rest’ — Kodak adverteerde dit al in 1888. Sindsdien is het uitbesteden van handelingen aan apparaten en machines vanzelfsprekend geworden. Wat ooit directe fysieke betrokkenheid vroeg, wordt steeds vaker gereduceerd tot bediening: een druk op de knop volstaat en het resultaat verschijnt direct.

Ook eenvoudige handelingen — water en bloem mengen, koffie zetten — worden uitbesteed aan apparaten die gemak, snelheid en efficiëntie beloven. Zo verschuift onze rol van ervarende en handelende mens naar bediener.

Hoewel deze verschuiving wordt ervaren als bevrijding van inspanning, betekent zij ook afstand tot het proces zelf. “Ik stond erbij en keek ernaar”: veel handelingen zijn passief geworden.

Wie dient wie, toont onze verhouding tot elkaar. De mens bedient de machine, terwijl de machine ons dient. Maar steeds vaker is het de logica van de machine die het handelen van de mens vormgeeft. Efficiëntie, continuïteit en comfort zijn vanzelfsprekende verlangens geworden; het zo gemakkelijk mogelijk maken geldt als iets dat “iedereen wil”. Onze taal weerspiegelt hoe diep deze logica is doorgedrongen. We “laden op”, “tanken bij” en werken samen als een geoliede machine.

Wat we inruilen is minder zichtbaar: autonomie, betrokkenheid en bewust handelen. Ervaringen worden gestroomlijnd en zonder weerstand. De wereld wordt voorspelbaar en vlakker.

In mijn werk onderzoek ik de afhankelijkheid tussen mens en machine. Niet door technologie af te wijzen, maar door zichtbaar te maken hoe handelingen verweven zijn met automatisering. Ik werk met twee spanningsvelden: afwijzing versus de wens tot versmelting. In de installatie activeert de bezoeker een mechanisch proces via een druk op de knop, maar het comfort wordt onderbroken door frictie en spanning. Zo ontstaat twijfel: wie bedient hier eigenlijk wie?

De vraag blijft open: wat blijft er dan over van onze autonomie wanneer we verschuiven van ervaren naar bedienen?